PHÁT TRIỂN CỜ TƯỚNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH DƯỚI GÓC NHÌN KINH TẾ THỂ THAO

XIANGQI DEVELOPMENT IN HO CHI MINH CITY: A SPORTS ECONOMICS PERSPECTIVE

ThS. Trần Ngọc Long, TS. Dương Thanh Bình

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh kinh tế thể thao ngày càng trở thành một bộ phận của nền kinh tế dịch vụ hiện đại, thể thao không chỉ được nhìn nhận ở phương diện rèn luyện sức khỏe và thi đấu thành tích cao, mà còn là lĩnh vực tạo ra giá trị kinh tế, văn hóa, xã hội và truyền thông [4], [5], [9]. Sự phát triển của truyền thông số, marketing thể thao và kinh tế người hâm mộ đã mở rộng khả năng thương mại hóa các sản phẩm, dịch vụ và sự kiện thể thao, kể cả các môn thể thao trí tuệ [1], [10], [12].

Cờ tướng có vị trí đặc biệt trong đời sống thể thao và văn hóa Việt Nam nhờ chi phí tham gia thấp, không gian tổ chức linh hoạt, cộng đồng người chơi rộng và khả năng phù hợp với nhiều lứa tuổi. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, môn cờ này hiện diện trong hệ thống đào tạo năng khiếu, trường học, câu lạc bộ, nhà văn hóa, công viên, giải phong trào và các nền tảng trực tuyến. Điều đó cho thấy cờ tướng không chỉ là hoạt động giải trí truyền thống mà còn có khả năng hình thành một hệ sinh thái thể thao trí tuệ mang tính xã hội hóa cao.

Từ góc nhìn kinh tế thể thao, giá trị của cờ tướng không dừng ở thành tích thi đấu. Giá trị đó còn được tạo lập thông qua đào tạo, tổ chức giải, dịch vụ chuyên môn, truyền thông số, phát triển thương hiệu vận động viên và các hoạt động cộng đồng. Các nghiên cứu về marketing thể thao và thương hiệu vận động viên cho thấy danh tiếng chuyên môn có thể trở thành tài sản vô hình, tạo cơ hội tài trợ, đào tạo, truyền thông và phát triển nghề nghiệp dài hạn [6], [7], [8], [11].

Tuy nhiên, nghiên cứu về cờ tướng tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tập trung vào đào tạo, kỹ thuật chuyên môn hoặc phong trào thi đấu. Còn thiếu các công trình xem cờ tướng như một hệ sinh thái có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và xã hội trong mối liên hệ giữa vận động viên, câu lạc bộ, trường học, doanh nghiệp, truyền thông và cộng đồng người chơi. Vì vậy, bài báo này nhằm phân tích thực trạng phát triển cờ tướng tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhận diện tiềm năng và hạn chế dưới góc nhìn kinh tế thể thao, đồng thời đề xuất định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030 phù hợp với chủ trương phát triển thể thao Việt Nam [2], [3].

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận liên ngành giữa kinh tế thể thao, marketing thể thao, quản trị thương hiệu và quản lý phát triển thể dục thể thao. Khung phân tích dựa trên các quan điểm về kinh tế học thể dục thể thao [4], marketing thể thao [5], [9], phát triển thương hiệu vận động viên [6], [7], [11] và chuyển đổi số trong hoạt động thể thao [1].

Các phương pháp được sử dụng gồm: phân tích và tổng hợp tài liệu; so sánh giữa thực trạng cờ tướng Thành phố Hồ Chí Minh với xu hướng phát triển thể thao trí tuệ; tham khảo ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực quản lý, huấn luyện, trọng tài và tổ chức giải; phân tích SWOT để nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức; và dự báo xu hướng phát triển trong giai đoạn 2026-2030. Dữ liệu nghiên cứu được tổng hợp từ văn bản quản lý nhà nước, số liệu giải học sinh năm học 2024-2025, báo cáo chuyên môn và các công trình trong nước, quốc tế có liên quan.

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. Nền tảng phát triển cờ tướng tại Thành phố Hồ Chí Minh

Kết quả tổng hợp cho thấy cờ tướng tại Thành phố Hồ Chí Minh có nền tảng xã hội tương đối rộng. Số lượng vận động viên học sinh tham gia đông, tỷ lệ nữ đạt mức đáng chú ý và số đơn vị dự giải tương đối lớn phản ánh khả năng tiếp cận của môn cờ này trong môi trường giáo dục. Bên cạnh thi đấu chính thức, cờ tướng còn được duy trì qua câu lạc bộ, điểm sinh hoạt cộng đồng, nhà văn hóa và các nền tảng trực tuyến.

Bảng 1. Quy mô và nền tảng phát triển cờ tướng tại Thành phố Hồ Chí Minh

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu giải học sinh cờ tướng Thành phố Hồ Chí Minh năm học 2024-2025.

Mặc dù vậy, sự phát triển hiện nay vẫn còn phân tán. Hệ thống dữ liệu về người chơi, câu lạc bộ, huấn luyện viên và giải đấu chưa được chuẩn hóa; các giải đấu dành cho người mới, người chơi bán chuyên và cộng đồng trực tuyến chưa thật sự phân tầng; nguồn tài trợ còn hạn chế. Những điểm nghẽn này làm giảm khả năng chuyển hóa nền tảng phong trào thành giá trị kinh tế bền vững.

3.2. Chuỗi giá trị kinh tế của cờ tướng

Dưới góc nhìn kinh tế thể thao, cờ tướng có thể tạo ra giá trị thông qua bốn nhóm hoạt động chính: đào tạo, thi đấu, truyền thông số và thương hiệu vận động viên. Đào tạo tạo nguồn thu từ lớp học, câu lạc bộ và dịch vụ huấn luyện cá nhân. Thi đấu tạo giá trị thông qua lệ phí, tài trợ, bản quyền truyền thông, quảng bá địa phương và dịch vụ tổ chức sự kiện. Truyền thông số mở ra không gian phát triển nội dung bình luận, phân tích ván đấu, học trực tuyến và cộng đồng người hâm mộ [1], [12].

Trong chuỗi giá trị này, vận động viên và huấn luyện viên là nguồn lực chuyên môn cốt lõi; trường học và câu lạc bộ là nơi duy trì lực lượng tham gia; liên đoàn và đơn vị quản lý giữ vai trò điều phối; doanh nghiệp, truyền thông và nền tảng số là các chủ thể hỗ trợ thương mại hóa. Khi các chủ thể được kết nối bằng dữ liệu, giải đấu và sản phẩm truyền thông, cờ tướng có thể phát triển từ phong trào tự phát thành một hệ sinh thái thể thao trí tuệ có tổ chức [9], [10].

Vấn đề then chốt là phải tránh thương mại hóa đơn giản theo hướng chỉ tổ chức nhiều giải đấu hoặc tăng truyền thông bề mặt. Đối với cờ tướng, giá trị kinh tế bền vững phải dựa trên uy tín chuyên môn, chất lượng đào tạo, chuẩn mực tổ chức thi đấu, tính chính danh của vận động viên và sự gắn kết lâu dài của cộng đồng người chơi [6], [7], [11].

3.3. SWOT và định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030

Phân tích SWOT cho thấy Thành phố Hồ Chí Minh có lợi thế về cộng đồng người chơi, hệ thống đào tạo, điều kiện truyền thông và khả năng xã hội hóa nguồn lực. Tuy nhiên, các hạn chế về dữ liệu, tài trợ, nhân sự quản trị và sản phẩm truyền thông cho thấy cần một định hướng phát triển có trọng tâm, thay vì mở rộng phong trào theo cách dàn trải.

Bảng 2. SWOT và định hướng phát triển cờ tướng Thành phố Hồ Chí Minh

Trên cơ sở đó, định hướng thứ nhất là xây dựng cơ sở dữ liệu số về người chơi, vận động viên, huấn luyện viên, câu lạc bộ và giải đấu. Cơ sở dữ liệu là điều kiện để quản lý lực lượng, đánh giá hiệu quả phong trào, xác định nhóm tài năng và thiết kế sản phẩm tài trợ có căn cứ. Định hướng thứ hai là phát triển hệ thống giải đấu nhiều tầng, gồm giải học đường, giải câu lạc bộ, giải phong trào mở rộng, giải bán chuyên, giải trực tuyến và giải đỉnh cao. Sự phân tầng này giúp duy trì động lực tham gia lâu dài và tạo lộ trình chuyển tiếp từ phong trào đến thành tích cao.

Định hướng thứ ba là thúc đẩy chuyển đổi số trong đào tạo, thi đấu và truyền thông. Thành phố cần phát triển nội dung phân tích ván đấu, lớp học trực tuyến, cơ sở dữ liệu kỳ phổ, hệ thống đăng ký giải và các kênh truyền thông chính thức. Định hướng thứ tư là phát triển thương hiệu vận động viên cờ tướng như một tài sản vô hình của hệ sinh thái. Vận động viên có thành tích, phong cách và uy tín chuyên môn cần được hỗ trợ để tham gia đào tạo, bình luận, truyền cảm hứng và kết nối tài trợ [6], [7], [11].

Định hướng thứ năm là tăng cường xã hội hóa nguồn lực. Doanh nghiệp có thể đồng hành thông qua tài trợ giải đấu, học bổng tài năng trẻ, nền tảng đào tạo, sự kiện cộng đồng và truyền thông thương hiệu. Tuy nhiên, xã hội hóa cần gắn với tiêu chuẩn chuyên môn, minh bạch tài chính và lợi ích cộng đồng; nếu không, cờ tướng dễ rơi vào tình trạng phong trào ngắn hạn, thiếu bền vững.

Ảnh minh họa một giải cờ tướng Thành phố Hồ Chí Minh (nguồn Vietnamchess)

4. KẾT LUẬN

Cờ tướng tại Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển dưới góc nhìn kinh tế thể thao: nền tảng cộng đồng rộng, hệ thống đào tạo tương đối liên tục, phong trào học đường có quy mô, chi phí tham gia thấp và khả năng thích ứng với môi trường số. Giá trị của môn cờ này không chỉ nằm ở thi đấu mà còn ở đào tạo, tổ chức giải, truyền thông số, dịch vụ chuyên môn, thương hiệu vận động viên và kết nối cộng đồng.

Nghiên cứu cũng cho thấy các hạn chế chủ yếu gồm thiếu cơ sở dữ liệu tập trung, mức độ chuyên nghiệp hóa chưa cao, tài trợ còn mỏng, giải đấu chưa phân tầng và năng lực chuyển hóa giá trị phong trào thành giá trị kinh tế còn hạn chế. Vì vậy, phát triển cờ tướng Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2026-2030 cần dựa trên năm ưu tiên: cơ sở dữ liệu số, hệ thống giải đấu nhiều tầng, chuyển đổi số, thương hiệu vận động viên và xã hội hóa nguồn lực. Cách tiếp cận này góp phần chuyển cờ tướng từ một phong trào thể thao trí tuệ truyền thống thành hệ sinh thái phát triển bền vững, có giá trị giáo dục, văn hóa, xã hội và kinh tế.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Chính phủ. (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Hà Nội.
2. Thủ tướng Chính phủ. (2024). Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 15/10/2024 phê duyệt Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội.
3. Quốc hội. (2018). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, Thể thao. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
4. Lương Kim Chung, Trần Hiếu, & Dương Nghiệp Chí. (2011). Kinh tế học thể dục thể thao. Hà Nội: Nhà xuất bản Thể dục Thể thao.
5. Lương Kim Chung, & Nguyễn Văn Tuấn. (2014). Marketing thể thao. Hà Nội: Nhà xuất bản Thể dục Thể thao.
6. Trần Ngọc Long, Tạ Hoàng Thiện, & Dương Thanh Bình. (2026). Nền tảng lý luận xây dựng thương hiệu cá nhân cho vận động viên cờ tướng đẳng cấp cao Việt Nam. Tạp chí Khoa học Thể dục Thể thao.
7. Arai, A., Ko, Y. J., & Kaplanidou, K. (2013). Athlete brand image: Scale development and model test. European Sport Management Quarterly, 13(4), 383-403.
8. Keller, K. L. (2013). Strategic Brand Management: Building, Measuring, and Managing Brand Equity (4th ed.). Pearson.
9. Pitts, B. G., & Stotlar, D. K. (2013). Fundamentals of Sport Marketing (4th ed.). Fitness Information Technology.
10. Shilbury, D., Westerbeek, H., Quick, S., Funk, D., & Karg, A. (2020). Strategic Sport Marketing (5th ed.). Routledge.
11. Parmentier, M. A., & Fischer, E. (2012). How athletes build their brands. International Journal of Sport Management and Marketing, 11(1-2), 106-124.
12. Abeza, G., O'Reilly, N., Seguin, B., & Nzindukiyimana, O. (2015). Social media and relationship marketing in sport. International Journal of Sport Communication, 8(2), 120-140.